De slaap van het sublieme

Uit Festivalblad Oorsprong "Het sublieme" september, 2014.




Subliem is zo’n woord als absoluut, uniek en grandioos - een superlatief zonder comparatieve of overtreffende trap. Zulke begrippen eindigen vaak in de goot: een absolute passie voor shopping, een unieke strandvakantie, een subliem wijntje. Maar er waren tijden waarin die woorden fris waren en iets betekenden. Het verhevene, dat wat overspoelt in plaats van overtuigt: Subliem bestond al in de oudheid, als aanduiding voor grote retorica. Daarna viel het een tijdlang in slaap, om weer wakker te worden in de kunst, eerst (impliciet) in de zestiende en daarna (met naam en toenaam) in de achttiende eeuw. Een nieuwe winterslaap zette in, die duurde tot de volgende awakening, in 1948. Plaats: New York. Naam: Barnett Newman. Titel: The Sublime Is Now.

‘Instead of making cathedrals out of Christ, man or “life”, we are making it out of ourselves, out of our own feelings .’ Dit schreef Barnett Newman over het onderwerp.

Het was een vondst die werkte, nog steeds. Ga naar het Stedelijk, kijk naar Cathedra.

Maar er is ook een probleem, en dat probleem schuilt in de totalitaire, meedogenloze exclusiviteit van het streven naar het Sublieme. Een spel met zulke grote woorden verdraagt weinig deelnemers, en die eisen stuk voor stuk enorm veel ruimte op. Ze benemen het zicht op al het andere, bossen sterven af, bloemen verschrompelen in hun schaduw.

De laatste tijd hoor je het woord bijna nooit meer in het kunstkritische taalgebruik, maar dure vijfsterrenkunst maakt zich nog steeds heel erg breed. Anish Kapoor, Jeff Koons, Takashi Murakami en Maurizio Cattelan zijn multinationale ondernemingen die een omvangrijk grensoverschrijdend topproduct verkopen. Maar de massa van deze kunst is vaak hol, of superflat, zoals Murakami zijn kunst in 2000 doopte. Het Sublieme is verruild voor de mega-happening, en in plaats van de hardcore conceptuele kunst die het product was van Newman en zijn vrienden, hebben we nu een soft-core superkunst die het product is van branding en marketing, en een enkel spannend idee. Grote kunst vandaag heeft de vorm van een heel chique attractie voor een sophisticated clientèle.

En zo is het Sublieme opnieuw aan uitputting bezweken. Dat kun je betreuren, maar het schept op de duur ook ruimte, licht en lucht. Als de circussen zijn vertrokken mag op de barre vlakten weer mooie, subtiele, aantrekkelijke, geestige, vertellende en oogstrelende kunst bloeien. Je ziet het gebeuren, nu al. The Sublime Was Then. Op een dag, na 2150 zal het weer verrijzen.